Thống kê
Statistics · 25 thuật ngữ
- Bartlett's test of sphericity
kiểm định BartlettChấp nhậnPhép kiểm định giả thuyết rằng ma trận tương quan giữa các biến là ma trận đơn vị (các biến không tương quan với nhau). Kết quả có ý nghĩa thống kê cho thấy dữ liệu đủ tương quan để làm phân tích nhân tố; khác KMO ở chỗ có giá trị p.
- chi-square test
kiểm định chi bình phươngPhép kiểm định xét xem tần số quan sát được trong bảng chéo có lệch khỏi tần số kỳ vọng hay không, thường để kiểm tra hai biến định tính có độc lập với nhau hay phân bố của một biến có khớp với phân bố giả định. Khác với kiểm định t hay ANOVA, nó làm việc với tần số, không với trung bình.
- confirmatory factor analysis
phân tích nhân tố khẳng địnhPhương pháp kiểm tra xem dữ liệu có khớp với một cấu trúc nhân tố đã nêu trước (bao nhiêu nhân tố, biến nào thuộc nhân tố nào) hay không, dựa trên các chỉ số độ phù hợp mô hình. Phân tích nhân tố khám phá đi tìm một cấu trúc chưa biết, còn phương pháp này kiểm định một cấu trúc đã đề ra.
- descriptive statistics
thống kê mô tảNhóm phương pháp tóm tắt và trình bày đặc điểm của dữ liệu đã thu thập bằng bảng, biểu đồ và các số đo như trung bình, độ lệch chuẩn. Khác thống kê suy luận ở chỗ không rút ra kết luận về tổng thể ngoài mẫu.
- effect size
kích thước ảnh hưởngChỉ số cho biết độ lớn của một khác biệt hay một mối quan hệ (ví dụ chênh lệch điểm giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng), thường ở dạng chuẩn hóa như Cohen's d hay η² để so sánh được giữa các nghiên cứu. Khác với giá trị p, chỉ số này trả lời câu hỏi “khác biệt lớn đến đâu”, không phải “có do ngẫu nhiên không”.
- exploratory factor analysis
phân tích nhân tố khám pháPhương pháp thống kê tìm các nhân tố tiềm ẩn đứng sau một tập biến quan sát, qua đó gom những biến có tương quan với nhau thành nhóm mà không cần giả định cấu trúc từ trước. Khác với phân tích nhân tố khẳng định vốn kiểm tra một cấu trúc đã đề ra sẵn.
- independent samples t-test
kiểm định t mẫu độc lậpKiểm định t so sánh trung bình của hai nhóm gồm các đối tượng khác nhau, không ghép cặp (ví dụ lớp thực nghiệm và lớp đối chứng). Khác kiểm định t mẫu cặp ở chỗ giữa hai nhóm không có quan hệ một-một giữa các quan sát.
- Kaiser-Meyer-Olkin measure
hệ số KMOChỉ số có giá trị từ 0 đến 1, cho biết dữ liệu thích hợp đến đâu để tiến hành phân tích nhân tố, dựa trên so sánh tương quan riêng phần với tương quan thường. Giá trị càng cao (thường từ khoảng 0,5 trở lên) càng ổn; chỉ số này không cho ra giá trị p.
- kurtosis
độ nhọnSố đo độ nặng của hai đuôi phân phối so với phân phối chuẩn, thường báo cáo dưới dạng độ nhọn dư (đã trừ 3): dương khi đuôi nặng hơn phân phối chuẩn, âm khi nhẹ hơn. Tên «độ nhọn» dễ gây hiểu là đo độ nhọn của đỉnh, nhưng thực chất nó phản ánh tần suất giá trị cực trị. Cùng với độ xiên, nó được dùng để đánh giá dạng phân phối.
- linear regression
hồi quy tuyến tínhPhương pháp ước lượng đường thẳng (hay mặt phẳng) mô tả cách một biến phụ thuộc định lượng thay đổi theo một hay nhiều biến độc lập, với giả định quan hệ tuyến tính. Cho phép dự báo và ước lượng mức đóng góp của từng biến, khác với tương quan chỉ nêu độ gắn kết.
- mean
giá trị trung bìnhChấp nhậnGiá trị đại diện của một tập số liệu, tính bằng tổng các giá trị chia cho số quan sát. Khác trung vị và mốt ở chỗ mọi giá trị đều tham gia phép tính, nên nó chịu ảnh hưởng mạnh của giá trị ngoại lai.
- median
trung vịGiá trị nằm giữa khi các quan sát được xếp theo thứ tự, chia dữ liệu thành hai nửa bằng nhau. Nó ít bị kéo lệch bởi giá trị ngoại lai nên thường được báo cáo cạnh mean khi phân phối lệch.
- multiple regression
hồi quy bộiChấp nhậnPhương pháp hồi quy trong đó một biến phụ thuộc định lượng được giải thích đồng thời bởi từ hai biến độc lập trở lên. Khác hồi quy đơn chỉ có một biến độc lập, và khác hồi quy đa biến theo nghĩa multivariate có nhiều biến phụ thuộc.
- normal distribution
phân phối chuẩnPhân phối đối xứng hình chuông, xác định hoàn toàn bởi trung bình và độ lệch chuẩn, trong đó mean, median và mốt trùng nhau. Nhiều kiểm định tham số giả định dữ liệu (hoặc phần dư) xấp xỉ dạng này.
- null hypothesis
giả thuyết H0Giả thuyết thống kê, kí hiệu H0, phát biểu rằng trong tổng thể không có khác biệt hay không có mối liên hệ giữa các biến đang xét. Kiểm định thống kê xem dữ liệu mẫu có đủ bằng chứng để bác bỏ H0 hay không; không bác bỏ được H0 không có nghĩa là đã chứng minh H0 đúng.
- one-way ANOVA
ANOVA một chiềuChấp nhậnPhép kiểm định so sánh giá trị trung bình của một biến định lượng giữa ba nhóm độc lập trở lên, các nhóm được chia theo đúng một biến phân loại (một yếu tố). Khác với kiểm định t chỉ so hai nhóm, và khác với ANOVA hai yếu tố vốn xét đồng thời hai biến phân nhóm.
- p-value
giá trị pXác suất, giả định giả thuyết không đúng, để thu được kết quả ít nhất cực đoan như kết quả quan sát. Giá trị p nhỏ hơn mức ý nghĩa chọn trước (α) thì bác bỏ giả thuyết không; nó không phải xác suất giả thuyết không đúng và không đo độ lớn hiệu ứng.
- paired samples t-test
kiểm định t cặpChấp nhậnKiểm định t so sánh trung bình của hai lần đo trên cùng đối tượng, hoặc của hai nhóm được ghép cặp, bằng cách phân tích hiệu số từng cặp. Dùng cho thiết kế trước-sau; khác kiểm định t mẫu độc lập ở chỗ các quan sát có quan hệ một-một.
- Pearson correlation
hệ số tương quan PearsonChỉ số r nằm trong khoảng từ -1 đến 1, đo độ mạnh và chiều của quan hệ tuyến tính giữa hai biến định lượng. Khác với hệ số Spearman vốn dùng cho thứ hạng và không đòi hỏi quan hệ tuyến tính.
- population
tổng thểToàn bộ các đơn vị (người, trường học, văn bản…) có chung những đặc điểm mà nhà nghiên cứu muốn rút ra kết luận. Vì hiếm khi khảo sát được hết, nhà nghiên cứu thường chọn một mẫu từ tổng thể rồi suy rộng kết quả từ mẫu ra tổng thể.
- sample
mẫuNhóm đơn vị được chọn ra từ tổng thể và thực sự được quan sát, khảo sát hay kiểm tra trong nghiên cứu, để từ đó suy luận về tổng thể. Kết luận rút ra từ mẫu chỉ đáng tin khi mẫu đại diện tốt cho tổng thể, điều phụ thuộc vào cách chọn mẫu và cỡ mẫu.
- skewness
độ lệchChấp nhậnSố đo mức bất đối xứng của phân phối quanh giá trị trung bình: dương khi đuôi phải dài, âm khi đuôi trái dài, gần 0 khi cân đối. Thường dùng cùng độ nhọn để kiểm tra dữ liệu có xấp xỉ phân phối chuẩn.
- standard deviation
độ lệch chuẩnChỉ số đo mức phân tán của các giá trị quanh giá trị trung bình, bằng căn bậc hai của phương sai và có cùng đơn vị với dữ liệu. SD nhỏ nghĩa là các giá trị tập trung gần trung bình.
- statistical significance
ý nghĩa thống kêKết luận rằng một kết quả quan sát được (khác biệt, tương quan…) khó có thể chỉ do ngẫu nhiên tạo ra, được đưa ra khi giá trị p nhỏ hơn mức ý nghĩa α đã chọn trước (thường là 0,05). “Có ý nghĩa thống kê” không đồng nghĩa với khác biệt lớn hay quan trọng trong thực tiễn.
- t-test
kiểm định tNhóm kiểm định giả thuyết so sánh trung bình dựa trên phân phối t, gồm dạng một mẫu, hai mẫu độc lập và mẫu cặp tuỳ cách thu dữ liệu. Phù hợp khi biến phụ thuộc là định lượng và dữ liệu xấp xỉ phân phối chuẩn; khác ANOVA ở chỗ chỉ so sánh tối đa hai nhóm hoặc hai lần đo.