APA Dictionary of Psychology (bản web)
- Tầng
- Tầng A · Nguồn chuẩn tiếng Anh
- Loại
- Từ điển
- Tác giả
- American Psychological Association
- Năm
- không rõ
- Nơi xuất bản
- American Psychological Association
- Liên kết
- https://dictionary.apa.org/
Ghi theo dạng tài liệu tham khảo: American Psychological Association. (không rõ năm). APA Dictionary of Psychology (bản web). American Psychological Association
Mục dùng nguồn này (53)
- action research
nghiên cứu hành độngNghiên cứu do chính người làm thực tiễn, thường là giáo viên, tiến hành trong lớp hay trường của mình theo những chu trình nối tiếp: lên kế hoạch, thực hiện thay đổi, theo dõi kết quả rồi suy ngẫm để điều chỉnh, nhằm cải tiến công việc và rút ra hiểu biết. Khác nghiên cứu thực nghiệm ở chỗ người nghiên cứu là người trong cuộc và mục tiêu chính là cải tiến thực tiễn tại chỗ.
- case study
nghiên cứu trường hợpThiết kế nghiên cứu đi sâu vào một hoặc vài trường hợp (một người học, lớp, trường, chương trình) trong bối cảnh thật của nó, dùng nhiều nguồn dữ liệu để hiểu hiện tượng một cách chi tiết. Kết quả nhằm hiểu sâu và diễn giải, không nhằm khái quát thống kê; khác với 'tình huống' dùng làm ví dụ trong dạy học.
- chi-square test
kiểm định chi bình phươngPhép kiểm định xét xem tần số quan sát được trong bảng chéo có lệch khỏi tần số kỳ vọng hay không, thường để kiểm tra hai biến định tính có độc lập với nhau hay phân bố của một biến có khớp với phân bố giả định. Khác với kiểm định t hay ANOVA, nó làm việc với tần số, không với trung bình.
- coding
mã hóaChấp nhậnViệc đọc dữ liệu định tính như bản gỡ băng phỏng vấn rồi gán cho từng đoạn một nhãn ngắn, gọi là mã, để gom và so sánh các đoạn nói về cùng một ý. Đây là bước đầu của phân tích chủ đề hay lý thuyết nền, không phải việc đổi câu trả lời thành số để nhập vào SPSS.
- composite reliability
độ tin cậy tổng hợpĐộ tin cậy tổng hợp là chỉ số đánh giá mức độ các biến quan sát của một khái niệm tiềm ẩn cùng đo khái niệm đó, tính từ hệ số tải nhân tố và sai số đo lường. Khác Cronbach's alpha ở chỗ không giả định mọi hệ số tải bằng nhau.
- confirmatory factor analysis
phân tích nhân tố khẳng địnhPhương pháp kiểm tra xem dữ liệu có khớp với một cấu trúc nhân tố đã nêu trước (bao nhiêu nhân tố, biến nào thuộc nhân tố nào) hay không, dựa trên các chỉ số độ phù hợp mô hình. Phân tích nhân tố khám phá đi tìm một cấu trúc chưa biết, còn phương pháp này kiểm định một cấu trúc đã đề ra.
- construct validity
giá trị cấu trúcMột khía cạnh của độ giá trị, cho biết điểm số phản ánh đúng đến đâu khái niệm lí thuyết (cấu trúc) mà công cụ được thiết kế để đo, thay vì một khái niệm khác gần với nó. Thường được kiểm bằng phân tích nhân tố khám phá và khẳng định (EFA, CFA), và bằng cách xem điểm có tương quan chặt với các thang đo cùng cấu trúc (giá trị hội tụ) và tách bạch với các cấu trúc khác (giá trị phân biệt) hay không.
- content analysis
phân tích nội dungChấp nhậnCách phân tích có hệ thống các văn bản hay tài liệu bằng việc phân loại nội dung vào các danh mục định trước hoặc rút ra từ dữ liệu, rồi đếm tần suất hoặc diễn giải. Khác phân tích chủ đề, nó thường coi trọng quy tắc mã hóa rõ và độ nhất quán giữa những người mã hóa.
- convenience sampling
chọn mẫu thuận tiệnCách chọn những người tham gia dễ tiếp cận nhất vào lúc nghiên cứu (ở gần, sẵn lòng trả lời, có mặt trong nhóm mạng xã hội của nhà nghiên cứu), không dùng xác suất. Rẻ và nhanh nhưng dễ sai lệch chọn mẫu và khó khái quát; khác chọn mẫu có chủ đích ở chỗ tiêu chí chọn là sự dễ tiếp cận chứ không phải mức phù hợp với câu hỏi nghiên cứu.
- convergent validity
giá trị hội tụGiá trị hội tụ là mức độ các biến quan sát cùng đo một khái niệm tiềm ẩn thật sự tương quan cao và cùng tải mạnh lên khái niệm đó. Phân biệt với giá trị phân biệt, vốn kiểm tra khái niệm này có tách khỏi khái niệm khác không.
- Cronbach's alpha
hệ số Cronbach's AlphaHệ số Cronbach's alpha là chỉ số ước lượng độ nhất quán nội tại của một thang đo, tính từ phương sai và hiệp phương sai giữa các mục; giá trị thường nằm trong khoảng 0 đến 1 nhưng có thể âm khi các mục tương quan nghịch hoặc chưa đảo mã. Alpha cao cho thấy các mục biến thiên cùng chiều, chưa đủ để kết luận thang đo chỉ đo một khái niệm, và nó chỉ là một khía cạnh của độ tin cậy.
- descriptive statistics
thống kê mô tảNhóm phương pháp tóm tắt và trình bày đặc điểm của dữ liệu đã thu thập bằng bảng, biểu đồ và các số đo như trung bình, độ lệch chuẩn. Khác thống kê suy luận ở chỗ không rút ra kết luận về tổng thể ngoài mẫu.
- discriminant validity
giá trị phân biệtGiá trị phân biệt là mức độ một khái niệm đo bằng thang đo thật sự khác với các khái niệm khác, thể hiện qua tương quan giữa các khái niệm đủ thấp so với độ tương quan của các biến trong cùng khái niệm. Phân biệt với giá trị hội tụ, vốn xét các biến trong cùng một khái niệm.
- effect size
kích thước ảnh hưởngChỉ số cho biết độ lớn của một khác biệt hay một mối quan hệ (ví dụ chênh lệch điểm giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng), thường ở dạng chuẩn hóa như Cohen's d hay η² để so sánh được giữa các nghiên cứu. Khác với giá trị p, chỉ số này trả lời câu hỏi “khác biệt lớn đến đâu”, không phải “có do ngẫu nhiên không”.
- exploratory factor analysis
phân tích nhân tố khám pháPhương pháp thống kê tìm các nhân tố tiềm ẩn đứng sau một tập biến quan sát, qua đó gom những biến có tương quan với nhau thành nhóm mà không cần giả định cấu trúc từ trước. Khác với phân tích nhân tố khẳng định vốn kiểm tra một cấu trúc đã đề ra sẵn.
- factor loading
hệ số tải nhân tốHệ số cho biết một biến quan sát gắn với nhân tố tiềm ẩn mạnh đến mức nào; với hệ số tải chuẩn hóa, bình phương của nó là phần phương sai của biến do nhân tố giải thích. Giá trị càng cao (ngưỡng hay dùng là 0,5 hoặc 0,7) thì biến càng thể hiện rõ nhân tố.
- in-depth interview
phỏng vấn sâuCuộc phỏng vấn kéo dài, thường một người với một người, hỏi mở và đào sâu để hiểu kinh nghiệm, quan điểm và lí do đằng sau hành vi của người tham gia. Tên gọi nói về mục đích đi sâu chứ không quy định mức cấu trúc; có thể có cấu trúc, bán cấu trúc hoặc tự do.
- independent samples t-test
kiểm định t mẫu độc lậpKiểm định t so sánh trung bình của hai nhóm gồm các đối tượng khác nhau, không ghép cặp (ví dụ lớp thực nghiệm và lớp đối chứng). Khác kiểm định t mẫu cặp ở chỗ giữa hai nhóm không có quan hệ một-một giữa các quan sát.
- internal consistency
tính nhất quán nội bộChấp nhậnĐộ nhất quán nội tại là mức độ các mục trong cùng một thang đo cho kết quả cùng chiều vì cùng đo một khái niệm, ước lượng từ một lần đo. Nó khác độ ổn định theo thời gian (test-retest), vốn cần đo lặp.
- item response theory
lí thuyết ứng đáp câu hỏiHọ mô hình đo lường nối xác suất của một đáp ứng đối với câu hỏi với đặc điểm tiềm ẩn của người trả lời (ví dụ năng lực) và với đặc trưng của câu hỏi như mức khó hay khả năng phân loại người làm bài; dùng được cho cả câu đúng–sai lẫn thang nhiều bậc. Khi mô hình khớp dữ liệu, ước lượng về câu hỏi về nguyên tắc không phụ thuộc mẫu người trả lời, khác với lí thuyết trắc nghiệm cổ điển.
- kurtosis
độ nhọnSố đo độ nặng của hai đuôi phân phối so với phân phối chuẩn, thường báo cáo dưới dạng độ nhọn dư (đã trừ 3): dương khi đuôi nặng hơn phân phối chuẩn, âm khi nhẹ hơn. Tên «độ nhọn» dễ gây hiểu là đo độ nhọn của đỉnh, nhưng thực chất nó phản ánh tần suất giá trị cực trị. Cùng với độ xiên, nó được dùng để đánh giá dạng phân phối.
- Likert scale
thang đo LikertDạng thang đo thái độ, ý kiến gồm nhiều mệnh đề; với mỗi mệnh đề người trả lời chọn một mức trên dãy bậc có thứ tự (thường 5 hoặc 7 bậc, từ “hoàn toàn không đồng ý” đến “hoàn toàn đồng ý”), rồi điểm các mệnh đề được cộng hoặc lấy trung bình thành điểm của thang đo. Một câu hỏi đơn lẻ theo khuôn này nên gọi là câu hỏi dạng Likert (Likert-type item).
- linear regression
hồi quy tuyến tínhPhương pháp ước lượng đường thẳng (hay mặt phẳng) mô tả cách một biến phụ thuộc định lượng thay đổi theo một hay nhiều biến độc lập, với giả định quan hệ tuyến tính. Cho phép dự báo và ước lượng mức đóng góp của từng biến, khác với tương quan chỉ nêu độ gắn kết.
- mean
giá trị trung bìnhChấp nhậnGiá trị đại diện của một tập số liệu, tính bằng tổng các giá trị chia cho số quan sát. Khác trung vị và mốt ở chỗ mọi giá trị đều tham gia phép tính, nên nó chịu ảnh hưởng mạnh của giá trị ngoại lai.
- median
trung vịGiá trị nằm giữa khi các quan sát được xếp theo thứ tự, chia dữ liệu thành hai nửa bằng nhau. Nó ít bị kéo lệch bởi giá trị ngoại lai nên thường được báo cáo cạnh mean khi phân phối lệch.
- meta-analysis
phân tích gộpChấp nhậnKĩ thuật thống kê gộp kết quả định lượng của nhiều nghiên cứu độc lập cùng trả lời một câu hỏi thành một ước lượng chung, thường là cỡ ảnh hưởng trung bình. Nó chỉ gộp được các nghiên cứu đo tương đương nhau, còn tổng quan hệ thống thì không buộc phải gộp số liệu.
- mixed methods research
phương pháp nghiên cứu hỗn hợpCách tiếp cận trong đó một nghiên cứu (hoặc một chuỗi nghiên cứu nối tiếp) thu thập và phân tích cả dữ liệu định lượng lẫn định tính, và chủ đích kết hợp hai mạch kết quả để trả lời câu hỏi nghiên cứu đầy đủ hơn so với dùng riêng từng loại. Các thiết kế thường gặp: song song hội tụ, giải thích tuần tự, khám phá tuần tự, lồng ghép.
- multiple regression
hồi quy bộiChấp nhậnPhương pháp hồi quy trong đó một biến phụ thuộc định lượng được giải thích đồng thời bởi từ hai biến độc lập trở lên. Khác hồi quy đơn chỉ có một biến độc lập, và khác hồi quy đa biến theo nghĩa multivariate có nhiều biến phụ thuộc.
- normal distribution
phân phối chuẩnPhân phối đối xứng hình chuông, xác định hoàn toàn bởi trung bình và độ lệch chuẩn, trong đó mean, median và mốt trùng nhau. Nhiều kiểm định tham số giả định dữ liệu (hoặc phần dư) xấp xỉ dạng này.
- null hypothesis
giả thuyết H0Giả thuyết thống kê, kí hiệu H0, phát biểu rằng trong tổng thể không có khác biệt hay không có mối liên hệ giữa các biến đang xét. Kiểm định thống kê xem dữ liệu mẫu có đủ bằng chứng để bác bỏ H0 hay không; không bác bỏ được H0 không có nghĩa là đã chứng minh H0 đúng.
- one-way ANOVA
ANOVA một chiềuChấp nhậnPhép kiểm định so sánh giá trị trung bình của một biến định lượng giữa ba nhóm độc lập trở lên, các nhóm được chia theo đúng một biến phân loại (một yếu tố). Khác với kiểm định t chỉ so hai nhóm, và khác với ANOVA hai yếu tố vốn xét đồng thời hai biến phân nhóm.
- p-value
giá trị pXác suất, giả định giả thuyết không đúng, để thu được kết quả ít nhất cực đoan như kết quả quan sát. Giá trị p nhỏ hơn mức ý nghĩa chọn trước (α) thì bác bỏ giả thuyết không; nó không phải xác suất giả thuyết không đúng và không đo độ lớn hiệu ứng.
- paired samples t-test
kiểm định t cặpChấp nhậnKiểm định t so sánh trung bình của hai lần đo trên cùng đối tượng, hoặc của hai nhóm được ghép cặp, bằng cách phân tích hiệu số từng cặp. Dùng cho thiết kế trước-sau; khác kiểm định t mẫu độc lập ở chỗ các quan sát có quan hệ một-một.
- Pearson correlation
hệ số tương quan PearsonChỉ số r nằm trong khoảng từ -1 đến 1, đo độ mạnh và chiều của quan hệ tuyến tính giữa hai biến định lượng. Khác với hệ số Spearman vốn dùng cho thứ hạng và không đòi hỏi quan hệ tuyến tính.
- pilot study
khảo sát thửChấp nhậnLần chạy thử quy mô nhỏ, trước nghiên cứu chính, để kiểm tra tính khả thi của quy trình, công cụ hay can thiệp (thời gian làm, độ rõ của câu hỏi, độ tin cậy sơ bộ) và sửa trước khi triển khai rộng. Mục đích là kiểm tra cách làm chứ không phải kiểm chứng giả thuyết, và số liệu thường không gộp vào kết quả chính.
- population
tổng thểToàn bộ các đơn vị (người, trường học, văn bản…) có chung những đặc điểm mà nhà nghiên cứu muốn rút ra kết luận. Vì hiếm khi khảo sát được hết, nhà nghiên cứu thường chọn một mẫu từ tổng thể rồi suy rộng kết quả từ mẫu ra tổng thể.
- post-test
bài kiểm tra sau thực nghiệmLần đo kết quả của người tham gia được thực hiện sau khi biện pháp tác động hoặc chương trình kết thúc, để đối chiếu với lần đo trước tác động và xem có thay đổi hay không. Khác bài kiểm tra cuối kì thông thường, bài này dùng công cụ trùng hoặc tương đương với bài đo ban đầu để so sánh được.
- pre-test
bài kiểm tra trướcBài kiểm tra hay phép đo thực hiện trước khi áp dụng can thiệp (bài dạy, chương trình, tập huấn) để biết mức xuất phát của người tham gia, so sánh sự tương đương giữa các nhóm và làm mốc đối chiếu với post-test. Khác pilot study ở chỗ điểm của pre-test là dữ liệu chính thức của nghiên cứu.
- purposive sampling
chọn mẫu có chủ đíchCách chọn người tham gia hoặc trường hợp một cách có chủ ý theo tiêu chí gắn với câu hỏi nghiên cứu (kinh nghiệm, vị trí, bối cảnh) để có nguồn thông tin phong phú nhất; không dựa trên xác suất nên không nhằm khái quát thống kê. Khác chọn mẫu thuận tiện ở chỗ tiêu chí được đặt theo mục tiêu nghiên cứu, không theo mức dễ tiếp cận.
- qualitative research
nghiên cứu định tínhChấp nhậnHướng nghiên cứu thu và phân tích dữ liệu phi số như lời phỏng vấn, ghi chép quan sát, tài liệu để hiểu người tham gia trải nghiệm và diễn giải một hiện tượng ra sao trong bối cảnh của họ. Khác nghiên cứu định lượng, nó không nhằm đo lường hay khái quát thống kê từ mẫu lớn mà nhằm hiểu sâu và diễn giải.
- questionnaire
bảng hỏiBộ câu hỏi soạn sẵn, in hoặc trực tuyến, để người tham gia tự đọc và tự trả lời, dùng thu cùng một loại thông tin từ nhiều người. Bảng hỏi là công cụ thu dữ liệu, còn survey là cả phương pháp khảo sát (chọn mẫu, thu thập, phân tích) trong đó bảng hỏi thường được dùng.
- random sampling
chọn mẫu ngẫu nhiênCách chọn mẫu trong đó việc đơn vị nào của tổng thể lọt vào mẫu do một cơ chế ngẫu nhiên quyết định (bốc thăm, dãy số ngẫu nhiên…), không do nhà nghiên cứu tự chọn; ở dạng đơn giản nhất, mọi đơn vị có cùng xác suất được chọn. Các dạng thường gặp: chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản, phân tầng, theo cụm.
- reliability
độ tin cậyMức độ nhất quán của điểm số mà một công cụ đo tạo ra: đo lại cùng người học, dùng một đề tương đương, hay xét các câu hỏi khác nhau trong cùng một thang đo mà điểm càng ít dao động thì công cụ càng đáng tin cậy. Độ tin cậy cao là điều kiện cần nhưng chưa đủ để công cụ có độ giá trị.
- research design
thiết kế nghiên cứuKế hoạch tổng thể cho biết nghiên cứu sẽ trả lời câu hỏi bằng loại dữ liệu nào, thu từ ai, bằng cách nào và so sánh ra sao, ví dụ thực nghiệm, khảo sát cắt ngang hay nghiên cứu trường hợp. Nó bao trùm các phương pháp thu thập và phân tích cụ thể chứ không đồng nhất với chúng.
- sample
mẫuNhóm đơn vị được chọn ra từ tổng thể và thực sự được quan sát, khảo sát hay kiểm tra trong nghiên cứu, để từ đó suy luận về tổng thể. Kết luận rút ra từ mẫu chỉ đáng tin khi mẫu đại diện tốt cho tổng thể, điều phụ thuộc vào cách chọn mẫu và cỡ mẫu.
- semi-structured interview
phỏng vấn bán cấu trúcPhỏng vấn dựa trên một danh mục câu hỏi hoặc chủ đề chuẩn bị trước, nhưng người phỏng vấn được hỏi thêm, đổi thứ tự hay đào sâu theo câu trả lời. Nằm giữa phỏng vấn có cấu trúc (hỏi cố định) và phỏng vấn tự do.
- skewness
độ lệchChấp nhậnSố đo mức bất đối xứng của phân phối quanh giá trị trung bình: dương khi đuôi phải dài, âm khi đuôi trái dài, gần 0 khi cân đối. Thường dùng cùng độ nhọn để kiểm tra dữ liệu có xấp xỉ phân phối chuẩn.
- standard deviation
độ lệch chuẩnChỉ số đo mức phân tán của các giá trị quanh giá trị trung bình, bằng căn bậc hai của phương sai và có cùng đơn vị với dữ liệu. SD nhỏ nghĩa là các giá trị tập trung gần trung bình.
- statistical significance
ý nghĩa thống kêKết luận rằng một kết quả quan sát được (khác biệt, tương quan…) khó có thể chỉ do ngẫu nhiên tạo ra, được đưa ra khi giá trị p nhỏ hơn mức ý nghĩa α đã chọn trước (thường là 0,05). “Có ý nghĩa thống kê” không đồng nghĩa với khác biệt lớn hay quan trọng trong thực tiễn.
- t-test
kiểm định tNhóm kiểm định giả thuyết so sánh trung bình dựa trên phân phối t, gồm dạng một mẫu, hai mẫu độc lập và mẫu cặp tuỳ cách thu dữ liệu. Phù hợp khi biến phụ thuộc là định lượng và dữ liệu xấp xỉ phân phối chuẩn; khác ANOVA ở chỗ chỉ so sánh tối đa hai nhóm hoặc hai lần đo.
- thematic analysis
phương pháp phân tích chủ đềKĩ thuật phân tích dữ liệu định tính, đi từ đọc kĩ dữ liệu, gán mã cho các đoạn, nhóm mã thành chủ đề rồi đặt tên và giải thích các chủ đề đó. Kết quả là các mẫu ý nghĩa lặp lại do người phân tích diễn giải; khác phân tích nội dung dạng định lượng vốn dựa trên đếm tần suất.
- triangulation
tam giác hóaChiến lược tiếp cận cùng một hiện tượng bằng nhiều nguồn dữ liệu, nhiều phương pháp, nhiều người nghiên cứu hoặc nhiều góc nhìn lí thuyết, rồi so sánh các kết quả với nhau để kiểm chứng và làm vững kết luận. Thường dùng trong nghiên cứu định tính và nghiên cứu hỗn hợp; các loại hay gặp là tam giác hóa dữ liệu, phương pháp, người nghiên cứu và lí thuyết.
- validity
độ giá trịMức độ hợp lí của những kết luận và quyết định rút ra từ điểm số: công cụ có thật sự đo điều nó định đo không, và điểm số có được diễn giải, sử dụng đúng mục đích không. Theo quan niệm hiện nay (Messick), độ giá trị là thuộc tính của cách diễn giải và sử dụng điểm số, không phải một đặc tính cố định của bản thân công cụ.